Bahçeden eve girmiş uzun, çok bacaklı bir canlı gördüğünüzde ilk ihtiyacınız onun ne olduğunu bilmektir. Çünkü biri yırtıcı ve sokabilir, diğeri ise zararsızdır ama rahatsız edicidir. Türkçede adlar bölgeye göre karışabildiği için, burada adlardan çok özellikleri karşılaştırıyoruz.
Bacaklara bakın
Gövde parçalarına yakından bakabilirseniz en güvenilir ayırım budur:
- Çıyan (centipede grubu): Gövde yassı. Her parçadan tek çift bacak çıkar. İlk bacak çifti zehirli çeneye dönüşmüştür. Bacaklar uzun ve yanlara doğru açıktır.
- Kırkayak (millipede grubu): Gövde silindir ya da yuvarlak. Her parçada iki çift bacak vardır. Bacaklar kısa ve gövdenin altında toplanmıştır.
Evde bacak saymaya kalkmak pratik değildir; ama bu ayrım davranışa da yansır.
Hareket ve davranış
Çıyan hızlıdır, yırtıcı olarak av arar, tehdit altında hızla kaçar. Kırkayak ise yavaştır, toprak ve çürümüş bitki artığını yer, rahatsız edildiğinde spiral şeklinde kıvrılır. Bu kıvrılma, kırkayak için tipik bir işarettir; çıyan kıvrılmaz.
Isırık riski
UC IPM’in çıyan ve kırkayak rehberi, çıyanların genellikle kışkırtıldığında ısırdığını, bazı büyük türlerin ısırığının ağrılı olup yerel şişlik ve uyuşma yapabildiğini; kırkayakların ise ısırmadığını ama bazı türlerin cilde ve göze tahriş edici bir sıvı salgılayabileceğini belirtir. Bu yüzden çıyanı çıplak elle tutmayın, kırkayağı ise sıkmayın.
Isırık olursa bölgeyi temiz suyla yıkayın; belirtiler sürerse veya şiddetliyse sağlık kuruluşuna başvurun. Bu yazı tıbbi tavsiye değildir.
Hızlı karşılaştırma
| Çıyan | Kırkayak | |
|---|---|---|
| Gövde | Yassı | Yuvarlak |
| Bacak | Her parçada 1 çift | Her parçada 2 çift |
| Hız | Hızlı | Yavaş |
| Beslenme | Böcek, yırtıcı | Çürümüş bitki, nemli organik madde |
| Isırır mı? | Rahatsız edilirse evet | Hayır |
| Tehdit anında | Kaçar | Spiral şeklinde kıvrılır |
Neden eve giriyorlar?
İki canlı için de ortak neden nemdir. Bahçede nem ve organik madde (yaprak, mulç, kütük, taş altı) yoğunsa, çıyan ve kırkayak oraya yerleşir. Sulama sızıntıları ya da yağmurdan sonra su basan bodrum, onları eve doğru iter. Çıyanlar ayrıca başka böcekleri avlamak için eve girer. Dolayısıyla evde çıyan görmek, evde çıyanın yiyebileceği başka böceklerin varlığına işaret edebilir.
Gece mi, gündüz mü?
Çıyan çoğunlukla geceleri aktiftir ve gündüzü taş altı, kütük, nemli bodrum köşesi gibi yerlerde geçirir. Yani gece banyoya girdiğinizde lavabo kenarında ya da küvet içinde gördüğünüz uzun canlı çoğunlukla gece avına çıkmış bir çıyandır. Kırkayak ise yağmur sonrası günlerde, nem arttığında kalabalık biçimde görülebilir. Aniden çok sayıda kırkayağın belirmesi, çoğu zaman bahçedeki nemli bir alandan göç ve yağıştan sonraki hareketlilikle ilgilidir; evde yerleştikleri anlamına gelmeyebilir.
Nerede saklanırlar?
- Çıyan: Banyo, kiler, bodrum, kazan dairesi, mobilya arkası, çamaşır makinesi çevresi.
- Kırkayak: Kapı eşiği, giriş kat köşeleri, saksı dipleri, bahçe kenarındaki taş ve yaprak yığını.
Bu yerleri düzenli kontrol etmek, bir yaz boyunca birkaç kez karşılaşacağınızı bir kere görmenize indirger. Bahçede karşılaşılan başka riskli canlılar için bahçede yılan görüldüğünde izlenecek adımlar da faydalı olabilir.
Uzun bacaklı “ev çıyanı”
Banyoda ya da kilerde gördüğünüz, çok uzun ince bacaklı ve hızlı koşan canlı çoğu zaman ev çıyanıdır. UC IPM rehberine göre ev çıyanları sinek ve hamam böceği gibi ev böceklerini yer, bitkilere ya da eşyalara zarar vermez. Yani onu görmek, evde başka böceklerin de bulunduğunu düşündürür; sorunun asıl kaynağı çoğunlukla bu avlardır.
Karşılaştığınızda: yapın ve yapmayın
- Yapın: Işığı açıp mesafe koruyun; kavanoz ve sert kâğıtla yakalayıp dışarı bırakın ya da süpürgeyle dışarı yönlendirin.
- Yapın: Çıkış noktasına (gider ağzı, kapı altı, bodrum penceresi) bakıp işaretleyin.
- Yapmayın: Çıplak elle tutmayın, ayakkabıyla ezmeye çalışmayın; kışkırtılan çıyan ısırabilir.
- Yapmayın: Gece yalınayak banyo ve bodrumda dolaşmayın; terlik ve ışık yeterlidir.
- Yapmayın: Kırkayağı sıkmayın, salgıladığı sıvı cildi ve gözü tahriş edebilir.
Önlem listesi
- Nemi azaltın. Sızdıran musluk ve sulama borularını onarın. Bodrumda havalandırma sağlayın.
- Bahçeyi düzenleyin. Evin dibindeki yaprak, mulç, kütük ve taş yığınlarını uzaklaştırın.
- Girişleri kapatın. Kapı altı, pencere ve bodrum boşlukları, boru geçişleri.
- Dış ışığı gözden geçirin. Işıklar böcekleri çeker, böcekler de çıyanı çeker.
- Evdeki diğer böcekleri azaltın. Hamam böceği ve gümüş böceği çıyanın besinidir.
- Giyilmeden önce ayakkabı ve eldiveni silkeleyin. Özellikle kapalı kalmış ya da bahçe kullanımındakileri.
Gördüğünüzde ne yapmalı?
Çıyanı, bir kavanoz ve sert kâğıtla yakalayıp dışarı bırakabilir ya da süpürgeyle dışarı süpürebilirsiniz. Elle yakalamayın. Kırkayak için ise bir kâğıt parçası ve kapla taşıyıp bahçeye bırakmak yeterlidir. Çocukların ve evcil hayvanların bu canlılara dokunmasına izin vermeyin.
Bodrum’da mevsim ve konum
Sıcak yaz aylarında kuruyan toprak, bahçedeki canlıları nemli iç mekânlara yöneltebilir. Sonbahar yağmurlarıyla ise bodrum katlar, kiler ve taş duvarlı yapılar risk altındadır. Sezon sonunda evi kapatırken nem ve giriş yollarının kontrolü bu yüzden önemlidir; bunu yazlık ev kapatma listesinde bulabilirsiniz. Ağ yapan örümceklerle karışan türler için evde görülen örümcek türleri yazısına da bakabilirsiniz.
Ev içinde pratik tuzak ve izleme
Çıyanın hangi yoldan geldiğini anlamak için kapı eşiği ve banyo giriş çevresine yapışkan bant yerleştirmek bir fikir verebilir. Yakalanan canlıların büyüklüğü ve sayısı, kaynağın bahçe mi, yoksa bina içi mi olduğunu anlamanıza yardım eder. Sayı düşükse ve tek bir noktadan geçiş varsa, o noktayı kapatmak yeterli olabilir. Tuzakları çocuk ve evcil hayvanların ulaşamayacağı yerlere koyun.
Çocuklu ve evcil hayvanlı evler
Çocuğun elinde bulduğu böceği tutma eğilimi doğaldır. Bu yaşlarda “dokunma, bize göster” kuralı en güvenlisidir. Evcil hayvanlar da çıyan ve kırkayağa merak gösterebilir; bu hayvanların oyun alanını nemli köşelerden ve taş yığınlarından uzak tutmak yararlıdır. Genel dikkat noktaları için çocuk ve evcil hayvan olan evde önlemler yazısı rehber olabilir.
Sık sorulan üç yanılgı
“Çıyan evin duvarından çıkar, yani yapı çürüktür.” Çoğu durumda çıyan, bodrum ya da zemin kattaki bir boşluktan girer; yapı sağlamlığıyla doğrudan ilgisi yoktur. Nem ve boşluk yönetimi sorunu çözer.
“Kırkayak ahşabı yer.” Kırkayak canlı bitki ve sağlam ahşap yemez; nemli ve çürümüş organik maddeyle beslenir. Eğer ahşapta zarar görüyorsanız başka bir neden (örneğin ahşap böceği) araştırılmalıdır.
“Kışın bu sorun biter.” Ilıman iklimde, özellikle kıyıda, bu canlılar mevsim boyu aktif kalabilir. Bu nedenle önlemlerin yalnızca yazın değil, yıl boyu sürdürülmesi gerekir.
Fotoğraf için güvenli mesafe
Çıyan ya da kırkayak şüphesinde yaklaşıp fotoğraf çekmeye çalışmak gereksiz risktir. Uzun bir cetvel, süpürge sapı ya da yan yana duran bir nesne boyutu göstermeye yeter; telefonu yaklaştırmak yerine yakınlaştırma özelliğini kullanın. Hayvanı elle tutmayın, kavanozla örtüp tarih ve konum yazarak sonradan inceleyin. Böylece tür belirlemesi için yeterli bilgiyi güvenle toplarsınız.
Ne zaman destek alınmalı?
Evde tekrarlayan çıyan görüyorsanız, çok sayıda kırkayak bodrumunuzu ya da giriş katınızı işgal ediyorsa, nemin kaynağını bulamıyorsanız yerinde bir değerlendirme faydalıdır. Bu canlıların yanı sıra evdeki diğer böcek sorunları da genel böcek ilaçlama sayfamızda ele alınmıştır. Ücretsiz keşif için randevu formunu doldurabilir ya da iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.